ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਾਪ ਸੁੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਅਨੁਭਵ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਚਨਾ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋ ਹੀ ਚਮਕ ਉਠੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ—ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਕਾਰਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ, ਵਿਗਲਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚਤਮ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਂਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ; ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਸੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ, ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਨਾ ਹੀ ਅਕਰਮਣ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਕਰਤਾ’ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਉਹ ਐਸੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਕੈਨੀਕਲ ਯੰਤਰ, ਜੋ ਚਲਾਇਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਨ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਗਤੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਤਲੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅੰਦਰਲੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਚੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਰਸ਼ਕ’ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਰੂਪ ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ‘ਆਤਮਾ’ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਰਸ਼ਕ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਦਰਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹਸਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਫ਼, ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਖੁਦ ਸੁੱਚੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਪਰਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਖਾਸ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਣ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਚ; ਇਹ ਗੁਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫਲ ਲਈ ਸਲਾਹੀਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਭੋਜਨ-ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਗਿਆਨ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਇਕੱਠੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਗੀਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪੰਛੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਟਿਹੁਣੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ— ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਣੂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸੁਣੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਸੁਣ ਲਵੇਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਨਟ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੱਚਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਜੋ ਜਾਣਨ ਜੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਚਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਅਭੇਦ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਜਾਣ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਣ-ਅਕਾਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ‘ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?’—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਜਾਂਚ ਅਰਥਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਹਕੀਕਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਸੁਣ ਲੈਣ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਉਪਮਾ ਇਕੱਠੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਬੰਧਨ ‘ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ’ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ; ਜਦ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ‘ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ’ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।