ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, “ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਸਮਾਂ ਅਣਕੁਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ—ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਗਮਗੀਨੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਅਕਸ਼ੌਹਿਨੀ ਫੌਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸਵੈṁ ਮਾਲਕ ਹਾਂ। ਇਸ ਫੌਜ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ’ਚ, ਮੈਂ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਵੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ, ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਵੀ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਹਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਜੰਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ; ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਉੱਚਤਮ ਅਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਜੰਗ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਉਪਵਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨ-ਥਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਅੱਜ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਉਲਟ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਲੇ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਕਦੇ ਹਰਾ-ਭਰਾ, ਹੁਣ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਨਾਜੁਕ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਵੀ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਸਤੇ, ਉਹ ਕੋਈ ਹਿਚਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਧਨ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁੱਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੇ—ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਚਲਾਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ—ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ। ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਹ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਰਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ। ਜੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਹਿਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਓ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਕੀਹ ਜਿਹੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਜਾਂ ਮੈਂ, ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦ ਉਹ ਚਲਾਕ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ—ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮੰਦ ਬਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤਾਂ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਵਾਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ ਯਕੀਨਨ ਤੁਹਾਡੇ ਯਜ್ಞ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮੰਦ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਵਣ ਵਰਗੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੀਂ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਭਾਗ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਰਵੋਚ ਇਸ਼ਟ ਹੋ। ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਵਾਨਰ ਜਾਂ ਸੱਪ ਵੀ ਲੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਉਹ ਮਹਾ-ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਵੀ ਐਸਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਘਵ ਵੀ ਵਧਾਪੇ ਨਾਲ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਲਵਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਯਜ्ञਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਧੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਭੇਜਾਂ? ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।