ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ 'ਤੇ ਚੁੜੈਲ ਆਪ ਹੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ 'ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ' ਵਾਲਾ ਪੱਕਾ ਭਰਮ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਭੇਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਲਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਰਮ, 'ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ', ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਪਛਾਣ ਲੈਣ 'ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਸੱਪ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੱਪ ਸਮਝਣ ਦੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨ ਦੁੱਖ। ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਚਿੱਤਰਿਤ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਸਵਭਾਵਤਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਥੇ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੇ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿਲਾਰਾ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਅਹਿਸਾਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗਾਂ ਦੀ। ਇਨਸਾਨ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਜੋਚਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਯੋਗ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਆਨੰਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਣੀ ਹੋਈ ਮਿਸਾਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਸਾਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਮਿਸਾਲ ਦੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਜਾਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੀਵੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਮਿਸਾਲਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ; ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਮਿਸਾਲ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸਿਵਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਬਾਰੇ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਮਾਨਤਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ। ਚੂੰਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵਧੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਉਲਟ—ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤਕਾਲ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਸਲੀਅਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇੱਥੇ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਧਿਆਨ, ਵਰ, ਸ਼ਾਪ, ਦਵਾਈ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਜੋ ਲੇਖਕਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਬੋਲੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਹੀ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਸਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਲ, ਬੱਤੀ, ਪਾਤੀ ਸਿੱਧਾ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਸ਼ਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮਿਸਾਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ ਅਸਲ ਅਰਥ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਸੀ ਪਾਸਾ ਹੀ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਸਮਝ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਣਭਵੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਜਾਂ ਵੇਦ ਤੋਂ ਵੀ ਆਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਸਤ, ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੱਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਸਾਰਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਿੰਨਤਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਕ—ਮਿਸਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਮਿਸਾਲ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਣਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।