ਜਗਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਡਰ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਨਾਹ ਹਿਲਦੀ। 'ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਆ ਹੈ ਭਾਗ ਅਤੇ ਕਿਆ ਹੈ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ?'—ਇਹ ਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰਾਈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲਤਾ, ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਠੰਡਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਵਸਤੁ ਹੈ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਯੋਗੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਦੇਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਹਰ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਥੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਕਰੜਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਮੰਦੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਦੁਖ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟ ਸਕਦੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਜੀਬ ਬੇਲ ਨੂੰ ਨਾਹ ਉਡਾ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਕੌਣ ਉਸ ਖੱਡ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇਗਾ? ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਅੰਦਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਨੰਦਾਂ ਦੀ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਾਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਨਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ। ਉਹ ਨਾਹ ਉੱਠਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਹ ਮੁਕਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਚਾਹੀਦੇ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਨ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਵਿਤਾ-ਮਈ, ਰਸ-ਭਰਪੂਰ, ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤੇ ਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸੁਣੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ। ਇਸ ਗੂੜ੍ਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਉਗਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਹੀ ਜਗਤ ਹਾਂ'—ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਰਮ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਠੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਹੀ ਜਗਤ ਹਾਂ'—ਇਹ ਭਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਠੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਮੈਜੀਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸੱਪ, ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਹ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ, ਨਾਹ ਦੁਖ। ਸਮਝਣ ਨਾਲ, ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਵਸਤੁ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ, ਜਗਤ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਠੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਨਰਮ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੇ ਕੁਝ ਹਲਚਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਕਾ ਹੋਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ ਜੋ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਮਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਹੁਣ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ; ਦੇਖ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਣਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਖੀ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਦਾਹਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਮਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੀਵੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਕਕੁਤਸਥ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮਕਸਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਹਰਣ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੀ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।