ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ: ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਬਲਾਉਣ ‘ਤੇ ਚਾਨਣ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਭਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਝੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਚੱਜੀ ਅਤੇ ਸੁਚਿੱਤ ਬੋਲੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਗਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਰਾਗਤਾ ਨਾਲ, ਸਰਪਾਂ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਲੈ ਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਕੰਮ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਮਨ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਝੀਲ ਵਾਂਗ, ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਹਨੇਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਖ, ਗਰੀਬੀ, ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹਨ; ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦੇ ਤੀਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦੇ। ਜਗਤ ਦੇ ਡਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਉਡਣ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਨਮ, ਕਰਮ, ਕਿਸਮਤ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ—ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਲਗਾਵ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਡੂੰਘਾਪਣ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਅਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਠੰਡਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਠੰਡੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੂਅਤਾ, ਮੰਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਰੇਤਾਂ ਦੇ ਮੁਰਝੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੇਸ਼ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਜੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵੱਡੀ ਬੇਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਡਾ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਜੀਵ ਗਿਆਨ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਕੌਣ, ਰਾਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਭਿਸ਼ਾਪ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇਗਾ? ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਹ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਨਾਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੁੱਧੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਏ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼। ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਕਣ ਵਿਚ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ। ਉਹ ਨ ਤਾਂ ਉਠਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ, ਨ ਮੁਕਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਸ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਗਤ ਵਿਚ, ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ, ਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਚੀਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ-ਕਹੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਦਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਵਿਤਾ-ਰੂਪ, ਰਸ ਭਰਿਆ, ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸੁਣੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਭਾਵਨਾ—ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣੀ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਭ੍ਰਮਤਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਸੱਪ, ਪਤਾ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ, ਸੱਪ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿੱਖ-ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਨ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ, ਨ ਦੁਖ। ਸਮਝਣ ਨਾਲ, ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਸੱਪ ਦੀ ਸੱਪ-ਸਭਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਨਰਮ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁੰਨ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਹਲਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹਲਚਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਜੋ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਿਚ, ਅਡੋਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।