ਇਹ ਜੀਵ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬੇਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ। ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਖੇਡ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਯਮਿਤ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਭੂਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬੇਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ, ਕਿਸੇ ਵਾਲ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੀ ਛਿੱਲੀ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵੱਸਦੀ ਹੋਵੇ। ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਰ ਇਕ ਕਣ ਵਿਚ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੱਸਦੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜੇਕਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਾ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਜੀਵ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਫਲ ਬੀਜ ਪੌਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਰੂਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਤਰਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਤਰਕ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੁਮੁਦ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੂਏਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌੜਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਓ ਦਾ ਕੂਆ ਹੈ," ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਬਲਣ ਤੇ ਚਾਨਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਰਖ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਚਾਨਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਚੱਜੀ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁਚਿੱਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਕਮਾਂਡ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸਭਾ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਜੇ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੇ ਹੋਣ—ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਲੈ ਕੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿਕ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਰੁੱਤ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਪਰਖ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮਨ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਨੇਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰਖ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ, ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦ ਤੀਰ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਡਰ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ। "ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਭਾਗ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਕੀ ਹੈ?"—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਆਉਣ ਤੇ ਰਾਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਡੂੰਘਾਈ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਠੰਢਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਠੰਢੀ, ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਪਰਮ ਚਾਨਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਚਾਨਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਖ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਚਾਨਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਭੀ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਰੁਖੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲੇਸ਼ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟ ਸਕਦੇ ਜੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਜੀਬ ਬੇਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਖਾੜ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਜੀਵ, ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਕੌਣ, ਰਾਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਦੇ ਖੱਡ ਵਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨੀ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਆ ਘਰ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬੁੱਧੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਏ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਖੁਸ਼। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਕਣ ਵਿਚ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ। ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੁਕ ਗਏ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਹੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਣ ਜਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਦਿਲੋਂ ਕਦੇ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਵਿ-ਰਸ ਭਰਪੂਰ, ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੋਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।