ਇਹ ਜੋ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੀਵਾ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ, ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਮਣਾ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਵਿਚ ਤਰਕਪੂਰਨ ਬਚਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਉਕਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵਧਾਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਾਗ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੌਣ ਇਸ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ 'ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ', 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਗ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ', ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਹਾੜ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ, ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਭ੍ਰਮਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਹਵਾ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦਾ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗ ਰਹਿਤ ਕੰਧ ਵਾਂਗ, ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਤ ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਜਗਤ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੱਕ ਦੀ ਪੀਸਾਈ ਤੋਂ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੈਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਗਏ, ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਚ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਖੋਖਲਾ ਤੇ ਸੁੰਞਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨਾਚ, ਪਾਗਲ ਦੇ ਹਾਵਭਾਵ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧੁੰਦ ਮਿਟੀ ਹੋਈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੰਭੇ ਉੱਤੇ ਨਕਸ਼ ਕੱਢਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੜਤੂ ਵਸਤੂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਭਾਗ 'ਸਥਿਰਤਾ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਗਤ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ-ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਭ੍ਰਮਣਾ, ਜੋ ਦੱਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ 'ਸ਼ਾਂਤੀ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਲੀਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: 'ਇਹ ਜਗਤ, ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ'—ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਗ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਮ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੌਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਠੰਢੀ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ। ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਨੇੜੇ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦਾ ਸ਼ੋਰ; ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲੇ-ਪੁਲੇ ਬਣੀ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਜੇ ਬਣੀ ਨਾ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮਿਟਦੇ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਰੂਪ-ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਬਸੰਤ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ' ਹੈ; ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਗਿਆਨਮਈ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਗਿਆਨ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਭ੍ਰਮਣਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼-ਰੂਪੀ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦਾ ਯਾਤਰਾ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤਵ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਟੱਲ ਖੰਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ, ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।