ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇਕ ਗੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਦੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਦਰਿਆ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋ ਕੰਢੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ, ਦੂਜਾ ਬੁਰਾਈ ਦਾ—ਤੇ ਇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰ ਬਣਾਉ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਵੇਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੈਲ-ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੰਦੇਪਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਯੋਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬਚਨ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦੇ ਵਾਹਨ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਯੋਗ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਨੀਵਲੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਵੋੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਬੱਤੀ-ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਹ (32,000) ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ, ਅਗਨਿ ਦੀ ਬੱਤੀ ਸਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਇਹ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਤਰਕ-ਯੁਕਤ ਬਿਆਨਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕਹਾਵਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਹੈ; ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰਾ ਘਿਸ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਆਚਰਨ' ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੌਣ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਭਾਗ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਦਾਹਰਣ-ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ'—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਉਸਦੇ ਵਿਸਥਾਰ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ', ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਹਾੜ—ਸਭ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵਿਛੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਨ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤ; ਇਹ ਇਮੈਜਿਨੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਛਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਚੰਦਰਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਵਾਂਗ, ਮਿਰਾਗ ਜਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਵ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਹੈ—ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਦਾ ਭੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਕੰਧ ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੱਤਰ, ਜੋ ਨਿਰਕਿਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਤ ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਕੰਵਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੀਸਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੈਲ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ, ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਚ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ; ਪੱਥਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਾਸੀ ਵਾਂਗ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਸੁੰਞਾ। ਘਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨਾਚ, ਪਾਗਲ ਦੀਆਂ ਮੋਹ-ਭਰੀਆਂ ਮਦਭਾਵਨਾਵਾਂ; ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਧੁੰਦ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਪਤਝੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਤੰਭ ਤੇ ਨਕਸ਼ ਉਕਰੇ ਜਾਂ ਸਜੀ-ਸਜਾਈ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣੇ, ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਰੂਪ—ਜੋ ਜੜ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੌਥਾ ਭਾਗ 'ਸਥਿਰਤਾ' ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ 'ਸ਼ਾਂਤੀ' ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਕਿ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ' ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਵਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਭ੍ਰਮਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ।