ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗੁਣ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਗਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਤਸੰਗ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਤਸੰਗ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਓ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੱਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲਗਾ। ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਾ ਹੋ, ਯਕਸ਼ ਹੋ, ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਦੋਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰਿਆ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਕੰਢੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਤੁਸੀਂ ਮੋੜਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਉਥੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਐਸਾ ਕਰੋ। ਮਨ-ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ, ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰ ਬਣਾਓ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ, ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਅਪਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ, ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਅਤੇ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਰੂਪ ਰੁੱਖ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਉਪਦੇਸ਼, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਨੀਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਬੱਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਓਏ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਆਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਹ ਭਰਮ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰ ਕੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਲਾਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਤਰਕਪੂਰਨ ਵਾਕ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਸੂਝਵਾਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਵੈਰਾਗ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਘਿਸਣ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਭਾਗ 'ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਚਰਿਤ' ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ ਪ੍ਰਕਰਣ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ', ਸੰਸਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਅਸਲਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਭਾਸਦਾ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ; ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਜਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣ ਵਾਂਗ, ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਮਾਨਸਿਕ ਭਰਮ ਦੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ, ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ; ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣੇ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੀਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਕੰਧ, ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ; ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਸਵੀਰ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਿਰਕਾਲੀ ਚਮਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਅੱਗ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੀਸਣ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਧੂੜ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਮੈਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ।