ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਪੁਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹਨ ਜੋ ਵਾਸਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਗੰਢ ਖੁਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਲਈ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀ ਵੱਡੀ ਵਸਤੂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੋਭਾਵਾਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਕਣਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਕਮਲਨੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਡ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਚੇ ਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੰਢ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਤ ਆਪ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਹਨ। ਗਰੀਬੀ, ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਟਕਾਵਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ, ਸਤਸੰਗ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦੇ ਮੂਲ ਮਾਰਗ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ, ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ, ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਉਹ ਭਟਕਾਵ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝੋ ਕਿ ਚਾਰਾਂ ਮਾਸਟਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਗੁਣ—ਸੰਗਤ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿਣ। ਜੋ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਧਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਤੋਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਆਪ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋਭਾ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਤੇ ਵਧਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਅਪਣਾਓ। ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਪੀੜ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲਾ। ਤੂੰ ਦੇਵ, ਯਕਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹੋਵੇਂ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇੱਕ ਗੁਣ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਦੋਸ਼ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਦਰਿਆ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਕੰਢੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਮੋੜ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਧਾਰ ਬਣਾਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਿਹੜਾ ਵਿਵੇਕ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਚਾਨਣ। ਤੂੰ ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੁਣਿਆਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਚਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਯੋਗਵਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਨੀਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਬਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨਿਰਵਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚਿਰਾਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪੇ ਆਪ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਵੇਖਣ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਚਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਿਭਾਗ 'ਵੈਰਾਗ' ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਮੰਜਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਵਿਭਾਗ 'ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ' ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ ਕਿ ਕੌਣ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਉਤਪੱਤੀ' ਵਿਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।