ਰਾਮਾ ਜੀ, ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਆਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਰਾਜਸਤਾ ਵੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਰਗੀ ਮੂਲਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਅੰਜਨ ਬੇਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿੰਨਾ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤੋਖ ਮਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਜੂ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਵੱਡ ਰਹੀਆਂ ਬੇਲਾਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਝਾਇਆ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਘਣੀਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਬੇਫਿਕਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਸਤਾ ਦੇ ਸੁਖ ਵੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਨਾ-ਮਿਲੇ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰਨ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਭ ਤੇ ਚਮਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਠੰਢਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਨਣ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੌਲਤ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ, ਸਤਸੰਗੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸਤਸੰਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਖਾਲੀਪਨ ਵੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਲ, ਭਰਮ ਦੀ ਹਵਾ, ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਤਸੰਗੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ-ਰਹਿਤ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ। ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਐਸਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਤੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀਆਂ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਦੇ ਵੀ, ਥੋੜਾ ਵੀ, ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਦੀਵੇ ਹਨ; ਇਹ ਦਿਲ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ, ਨਾ ਹੋਮ-ਯੱਗ ਦੀ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਸਤਪੁਰਖ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਤਪੁਰਖ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਡ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜੋ ਸੰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਗੰਢ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਬਣ ਗਏ, ਪਰ ਸੰਤ ਆਪ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਹਨ, ਜੋ ਨਰਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਰੀਬੀ, ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਹੋਰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੁਲਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਸਤਸੰਗ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਸੰਗਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ, ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧਨ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।