ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸਦਾ ਹੈ?" ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਰਮ ਦੀ ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਕਰਮ ਫਲਦਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਪਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇ en ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਅੱਖ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਨਮਾਂਧੇ ਵਾਂਗ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਅੰਬ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ-ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਣਾ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਹੋਣ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਜਾਂ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਾੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੁਖਦਾਈ—ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੜ ਕੇ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅੰਤਹਿਨ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹੱਲੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਾ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਈ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਸਾਫ਼-ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਚਮਕ ਉੱਠੇ। ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ; ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਅਤੀ ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਪਦ ਵੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਮਾੜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖ-ਰਸ ਪੀ ਕੇ ਅਤੀਤ੍ਰਪਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਅੰਜਨ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ; ਇਹ ਸੰਤੋਖ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਚੈਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਤੋਖ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਬੇਲਾਂ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨੇ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੂਥਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਣੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੜੇ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਆਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਝਾਏ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕੌਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਘਣੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਰਝਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਪਦ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਾਂਗ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਨਰਮ ਤੇ ਸਧਾਅਤ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰਨ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਲਾਭ-ਸੰਪੱਤਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣ। ਪੂਰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕ ਕੇ, ਯਤਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਠੰਡਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦ ਦੀ ਠੰਡਕ ਵਰਗੀ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਕਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਤਾ-ਰੂਪੀ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੌਲਤ ਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।