ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਕ ਬੱਚਾ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਭਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਭੂਤ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਤਰਕ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰਾਊ ਭੂਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਝੂਠੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ—ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਅਨੰਤ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਇਹੀ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਅਟੱਲ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹੇ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡਕ। ਇਹ ਤਰਕ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਉਪਚਾਰ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਚਾਹ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਤਿਆਗ। ਐਸਾ ਮਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਧਾਰਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਛਾਇਆ ਵਾਂਗ neither ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, neither ਡਿੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਤੋਸ਼ੀ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਉਤਲੇਜ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ; ਉਹ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਯੋਗੀ, ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਚਿਰ-ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਠੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸਦਾ ਹੈ?"—ਤਾਂ ਬੁਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਰਾਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਖ ਤਰਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਚਾਨਣ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਤਰਕ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂ-ਅੰਨ੍ਹਾ; ਪਰ ਤਰਕ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਜਰੀਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਰਕ ਦੀ ਸੋਭਾ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਆਮ ਸਭ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਨਾ ਰੋਗੀ, ਨਾ ਸੌਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਲਾ—ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤਰਕ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਚੜੇ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਤਰਕ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅਚਿੰਤਨਤਾ, ਜੋ ਹਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ, ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?"—ਇਹ ਤਰਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛੀ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਸਾਫ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਚਮਕ ਦੇਵੇ। ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਹੈ; ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਤੋਖੀ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਵੀ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹਲਚਲ ਵਿਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਅਸਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਚੀਜ਼ ਹਨ। ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੁਆਦ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਉਤਲੇਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਸੰਤੋਖੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਤੋਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਬਜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾਂ। ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਠੰਡਾ ਹੋਇਆ ਮਨ, ਜਦ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੋਚ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਉਮੀਦ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਲਿਨ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਮੁਰਝਾਇਆ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਮਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਘਣ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।