ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਜਾਂਚ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਟਕਾਅ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਝੀਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਕਮਲ-ਕਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੂੜਤਾਪਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਹਦੇ ਲਈ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਦੀਮਕਾਂ ਦੀ ਟਿੱਲੀ, ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜਿਆ ਸ਼ਹਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ ਤੇ ਮਿਲਣੇ ਔਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਰਾਵਣੇ ਪਰੇਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਵਿਵੇਕਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਰੱਖੋ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚਾਂਦਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ, ਸਰਵੋਚ ਸਤਿ ਦੀ ਝੰਡੇ ਲਈ ਸੁਚੱਜਾ ਚਿੱਟਾ ਚਾਮਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਡਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਪਰਛਾਈ ਬਣਾਈ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਧਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਪੰਚ, ਜੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਚਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਸਤੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਅ ਨਾਲ ਬਣੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਜਾਣੋ। ਜਦ ਇਹ ਅਡੋਲ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚਾਂਦ ਦੀ ਠੰਢਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਵਿਵੇਕ ਰੂਪੀ ਮਹਾ-ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਸਦਾ ਆਧਾਰਿਤ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਾ ਉਗਦਾ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ; ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਿ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?" ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਜਾਂਚ ਤੇ ਉਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਕਰੇ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਰਾਜਾ ਕਰਮ ਦੀ ਉਲਝਣ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ਼ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਕਦੇ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਬੇਹੱਦ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ; ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਆਮ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਰੋਗੀ, ਨਾ ਸੌ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਾਲਾ। ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਣਾ, ਚਾਹੇ ਕੀੜਾ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਜਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਇਹ ਸਭੋ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਅਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਭਟਕਾਅ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?"—ਇਹ ਜਾਂਚ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਿੰਤਨ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਭਟਕਾਅ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਸਿਵਾਏ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ। ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਈ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਸਾਫ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੇ ਤੇ ਚਮਕ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੈ।