ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਚਾਰ (ਵਿਚਾਰ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ, ਅਕਲ, ਤੇਜ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜੋਤ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਰੂਪ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਭਰਮ ਰੂਪ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜੋ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ, ਰਾਜ, ਧਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਭੋਗ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਵੇਕ ਰੂਪ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੀਆ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਸਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਅਵਿਚਾਰ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਲੰਬੜੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਮਸਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਸਦੇ ਮਨ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਕਮਲ ਖਿੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿੱਜਲੀਆਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਢੇਰ, ਦੀਮਕਾਂ ਵਾਲਾ ਟੇਲਾ ਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਮਾੜੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਸਿਰਫ ਅਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਵਿਵੇਕ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁੱਕੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਰੱਖ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚੰਨਣ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ (ਵਿਚਾਰ) ਪਰਮ ਸੱਤ ਦੀ ਝੰਡੇ ਲਈ ਚਿੱਟੀ ਚਾਮਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਰਾਤ ਨੂੰ। ਜੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਸੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੰਮਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਰਮ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਏ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਣਤ ਦੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਡੋਲ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਮਹਾ-ਵ੍ਰਿਖ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਜਾਣ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਥਿਰ, ਉੱਤਮ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਸਨਾ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚੰਨ ਦੀ ਠੰਡਕ। ਜਿਸ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾ-ਔਖਧੀ—ਵਿਚਾਰ—ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਨਾ ਕੋਈ ਲੋਭ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਰੋਧ। ਜੋ ਮਨ ਸਦਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਅਸীম ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਛੱਡਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਕਰਮ-ਹੀਨਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਯੋਗੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਠੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ?" ਤਾਂ ਵੀ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਫਲਦਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਸਕਰਸ਼, ਤੇ ਉਹ ਕਿਉਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ, ਇਹ ਵੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਾਗ ਰਾਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸਾਫ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅੱਖ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਚਿਰਾਗ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਾਂਧਾ; ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਰੂਪ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵੇਕ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅਨੰਦ ਦਾ ਇਕੋ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਆੰਬ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।