ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਠੰਢਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸੇ, ਉਹੀ ਸਚਮੁਚ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਦਾਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਯਜਮਾਨ, ਰਾਜੇ, ਬਲਵਾਨ ਜਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਠੰਢੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਅਸਲ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਡਰ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ—ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ! ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ, ਅਮਰ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਸਮਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਫ ਸੂਝ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੋਗ ਲਈ ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਹੋਈਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀ ਜੰਗਲ, ਜਦ ਖੋਜ ਦੀ ਆਰੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ। ਭਟਕਾਵਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੋਜ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਰੀਆ ਨਹੀਂ; ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ, ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਅਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਕਤ, ਬੁੱਧੀ, ਤੇਜ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਠੀਕ-ਗਲਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਭਟਕ ਗਏ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਇਹ ਖੋਜ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਰਾਜ, ਧਨ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ—ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ-ਸਮਝ ਵਿਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਘੀਆ ਪਾਣੀ 'ਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਆਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਅਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਦਾ ਢੇਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਮਨ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਰੂਪ ਕਮਲ ਖਿੜ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਹ ਮੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਅੱਗੇ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਦੀਮਕਾਂ ਦਾ ਟੇਲਾ, ਤੇ ਖਰਾਬ ਬੇਲਾਂ ਵਾਲਾ ਖੱਟਾ ਸ਼ਹਦ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲਣ ਔਖੇ, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਮਾੜਾ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਅਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਲਈ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਜੀਵ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਬੋਚ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚਾਂਦਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰਬੋਚ ਸੱਚ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਯਕ-ਪੂੰਛਾ ਪੱਖਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਭਯਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਭੂਤ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਟਕੇ ਮਨ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀਆਂ, ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਹਸਤੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਭਟਕਾਵਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਟਕੇ ਮਨ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਟੱਲ, ਅੰਤਹੀਂ ਤੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਜਾਣ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਠਹਿਰਾਅ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਢਕ। ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਵੱਡਾ ਅਕਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਛੱਡਦਾ, ਨਾ ਫੜਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਮਿਟਦਾ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦਾ; ਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਚੰਚਲ, ਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।