ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਣਨ, ਛੂਹਨ, ਵੇਖਣ, ਖਾਣ ਜਾਂ ਸੁੰਘਣ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਚੀਜ਼ ਆਵੇ, ਉਸ 'ਤੇ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਉਦਾਸ—ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਚੰਦੇਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮੌਤ, ਉਤਸਵ ਜਾਂ ਜੰਗ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਅਡੋਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੰਮ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਣਛੂਹਾ ਤੇ ਨਿਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠੰਢਕ ਪਾ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮਨ ਨਹੀਂ ਹੋਦਾ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰੋਲ ਤੇ ਦਾਗ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਯਜਮਾਨ, ਰਾਜੇ, ਤਾਕਤਵਰ, ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਈ, ਉਹੀ ਸਚਮੁੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਚੰਦੇਰ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਸਮਤਾ—ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੱਦ, ਅਸਲ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਗਹਿਣਾ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਥਾਂ—ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਮਰ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ, ਨੇਕ-ਪਸੰਦ ਸਮਤਾ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਚੱਲ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸਾਫ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਰੋਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਦਵਾ ਹੈ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਰੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ। ਭਟਕਾਵੇ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਗੁਆਉਣ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਗੁੰਝਲਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ; ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਨੇਕ ਮਨ ਮਾੜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਗਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਕਤ, ਅਕਲ, ਚਮਕ, ਵਿਵੇਕ, ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੋਮਬੱਤੀ, ਜੋ ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮਨ ਅਣਛੂਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਰਾਜ, ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ, ਵੱਡਾ ਸੁਖ, ਤੇ ਅਬਾਦੀ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਵੰਸ਼ੀ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਕਲਪ-ਵਿਰਖ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੌਕੀ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਤਾ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਦਰਖਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਵੰਸ਼ੀ, ਅਗਿਆਨ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਾਲੀ ਨੀਂਦ, ਜੋ ਦੀਪਕ-ਕਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋਵੇ। ਵੱਡੀ ਤੇ ਲੰਬੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚੀ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗੁਮ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਜਲੀ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ਾ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਬੱਚੇ ਲਈ। ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁਖ ਦਾ ਢੇਰ, दीਮਕਾਂ ਦੀ ਟੇਕ, ਤੇ ਸੜੀ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਸ਼ਹਿ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਮਾੜੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੂਤ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਵੰਸ਼ੀ, ਅਜਿਹੇ ਅਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਖਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਅਣਉਪਯੋਗ। ਜੀਵ ਲਈ, ਮਨ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ। ਉਠੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਠੰਢਕ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਧੀਆ ਸਜਾਵਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਚੰਦਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਰਕ, ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਯਕ-ਪੂੰਛਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਤਰਕ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਡਰ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।