ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਰਖਵਾਲੇ ਖੜੇ ਹਨ—ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਭਰਿਆ ਰੇਗਿਸਥਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਠੰਢਾ ਜਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਰੇਗਿਸਥਾਨ ਵੀ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਤਮ ਭਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੰਗਲਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਹੈ, ਇਹੀ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ 'ਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਮਲ-ਦਿਲ ਹਨ, ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜ-ਸਮਰਾਟੀ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਤੇ ਅਸਹਿਣਯ ਪੀੜਾਵਾਂ ਐਵੇਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਉਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਆਸ਼ਚਰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਲਮਨਸਾਹੀ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਠੋਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ—ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਵੇਂ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ—even ਜੇਕਰ ਅੰਗ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵਣ, ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਨਾ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਵੈਰੀ, ਨਾ ਸ਼ੇਰ-ਸੱਪ ਆਦਿ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਭੇਦ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਉਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਨਿਮਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਹਰ ਚੰਗਾ ਕੰਮ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਖਾਣ ਜਾਂ ਸੁੰਘਣ ਸਮੇਂ, ਚਾਹੇ ਚੀਜ਼ ਮਨਪਸੰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਰਦ-ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਤ, ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੀ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਭ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੰਮ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਾਹੀਆਂ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ, ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਅਣਛੂਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਠੰਢਕ ਪਾ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪਸਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਯਜਮਾਨ, ਰਾਜੇ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾ—ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਅਸਲ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਗਹਿਣਾ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਥਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚਤਮ, ਅਮਰ, ਨਾ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਸਮਤਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਹ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਜੋ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਪਣਾਵੇ। ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਬੁੱਧੀ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਰੋਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕਰਤਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਭਟਕਾਵਿਆਂ, ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਹ ਹੈ।