ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇਕੋ ਇਕ ਉੱਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਰਾਹੀਂ, ਖੋਜ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਜਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਨਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸੀਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਅਤੁੱਲ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅੰਤਹੀਣ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ, ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜੀਵ, ਦੈਤ, ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ, ਮੂਵ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਵੇ— ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਖਿੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ, ਆਰਾਮ ਵਾਲਾ, ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੰਮਾ ਰੇਤਲਾ ਮਾਰਗ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸੁਖ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਿਆ ਹੈ—even ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਸਦਾ ਦੋਸਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਨ-ਇੱਛਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਚੰਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰਿ ਦੇ ਦੋ ਕਮਲ-ਦਿਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਖਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਧਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਧਕਾਰ ਸੂਰਜ ਸਾਹਮਣੇ। ਮਨ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਚੰਦ ਵੀ ਐਸਾ ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਲਮਨਸਲਾਹੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸੱਚ ਆਪ ਹੀ ਪਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਉੱਤੇ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ—ਚਾਹੇ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਠਾ—ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਦੇ। ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਵੇਂ, ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਠੰਢੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਵੀ ਵਾਪਸ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਦੈਤਿਆ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਸ਼ੇਰ, ਨਾ ਸੱਪ ਆਦਿ—ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇਦ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾ ਦੀ ਚਮਕ ਉਤਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਚੰਗਾ ਕੰਮ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੁਣਣ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਖਾਣ ਜਾਂ ਸੁੰਘਣ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਦਾਸ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਤਿਆਗਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਡਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਰਕਤਾਂ, ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ, ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਮਾਣਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਆਨੰਦ, ਆਤਮਕ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।