ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਚੰਗਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਅਤਿ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਲਕੁਲ ਵਿਲਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਭਵ—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼-ਸਮਾਨ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੌ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਮਿਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਏਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਅਡੋਲਤਾ, ਜੋ ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਦੌਲਤ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੀ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਣ, ਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕੋ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਨਿਰਣੇ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸੀਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹਿਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਾ, ਇਸ਼ਵਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਾ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼, ਸੁਸਤ, ਸੰਕਟ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਦਰਬਾਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੇਤਲਾ ਮੈਦਾਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਲਈ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਅਮਨ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਿਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਨਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਸੰਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਹਿਣ ਤਕਲੀਫਾਂ—ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਉਣ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸ਼ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਆਕਰਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਸਤਿਆਪਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਦੌਲਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰੇਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਵੇਂ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੇਂ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਅਸਲ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਗ ਕੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼, ਨਾ ਦੈਤ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਸ਼ੇਰ, ਨਾ ਸੱਪ ਆਦਿ, ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਵਚ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰੇ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤੀਰ ਛੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੋਭਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।