ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਅਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਨਾਲ ਸਿਕੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਵੇਕ ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਜਗਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇੜੇ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੁਖ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸਰੂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਸੁੰਨੇ ਢੋਲ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਵਲ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਤੁਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ, ਇਕ ਡਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਡਰ, ਇਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਛਣ-ਭਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਵਿਅਸਨ ਰਹਿਤ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਵਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮੱਤ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਲਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੜਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਜਾਂਚਣ ਤੇ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਚਿੱਤ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਦੋਸਤ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਤਪ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਜਾਣਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇਕ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਨਿਰਣੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਨਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਅਸਲ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੀਉਂਦੇ, ਚੱਲਦੇ, ਘੁੰਮਦੇ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦੇ—ਭਾਵੇਂ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੇਵਤਾ, ਇਸ਼ਵਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਤਿਆਗੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਚਾਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੂਰਜ। ਮਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ, ਠੰਢਾ, ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਬਾਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਲਗਨ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਲੰਮੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਠੰਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਮੰਗਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਿ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਮਲ ਦਿਲ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਚਾਂਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਪਤੀ ਵਾਂਗ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਹਿਣ ਤਕਲੀਫਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।