ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਨ ਦੀ ਗੋਲਾਈ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੰਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਗ, ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਪੱਤੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਜਿੰਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕੁਝ ਕੁ ਸੁਧਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਕਾਂਟੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਅੰਧਕਾਰ ਜਾਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਜੋ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵਰਗਿਆਂ ਸੰਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹਰਿ, ਹਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸੁਖਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਖਾਲੀ ਡੋਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ, ਚਤੁਰ, ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਭੇਸ ਪਾ ਕੇ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸੁਸਤ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ, ਇੱਕ ਡਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਡਰ, ਤੇ ਇੱਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ, ਇਕੱਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ; ਉਹੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਮੱਤ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਸੜਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹੰਦਾ; ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਖੋਜਣ ਤੇ ਵੇਖੇ ਕਿ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ? ਪਰ ਜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਟੱਲ, ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਈ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ, ਨਾ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ, ਨਾ ਵਧੇਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਦੀ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕੋ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਅਤਿ ਉੱਚੀ, ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਾਲਤਾਂ ਸਭ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਅਸਲ ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਜੀਵਤ, ਚਲਦਿਆਂ, ਫਿਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦਿਆਂ—ਭਾਵੇਂ ਰਾਖਸ, ਦੇਵਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਮ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।