ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਸਹਯ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਦੀ ਵਿਸ਼ ਹਰਣ ਮੰਤਰ ਜ਼ਹਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਰੂਪ ਮੰਤਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ, ਹਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਬੱਦਲ ਛਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਅਸਤੀ-ਨਾਸਤੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਰਸ ਤੇ ਖੇਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਾਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਇੱਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਹ ਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਉਸ ਦੀ ਢਾਂਚਾ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਹਵਾ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ—ਅਮਾਪ, ਅਨੰਤ, ਤੇ ਵੱਖਰਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਜਾਪਾਂ ਜਾਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਵਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੀਕ, ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਨ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣ ਦੀ ਮੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਆਤਮ-ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਜਾਂ ਤਿਆਗਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨ ਰਚ ਕੇ, ਨ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨ ਤ ਮਾਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨ ਵਾਸਨਾ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਨ; ਬਚਪਨੇ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ, ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ, ਉਹ—even ਜੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵਣ—ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ, ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕੁਝ ਕੁ ਸੁਧਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਦੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਕਾਂਟੇ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਚਮਾਰਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਕਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁੰਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਕ ਖੁਲਦਾ ਨਹੀਂ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਇਥੇ ਹਰੀ, ਹਰਾ, ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ। ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਅੰਤਹੀਣ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਖ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਉਪਕਰਮ ਦੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਸ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਖੋਖਲੇ ਢੋਲ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਆਸਕ, ਚਾਲਾਕ, ਦੁਸ਼ਟ, ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਭੇਸ ਪਾ ਕੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਅਲਸੀ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ, ਇੱਕ ਡਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਡਰ, ਇੱਕ ਨਰਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਪਰਸਪਰ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਛਣ-ਭਣ ਹਨ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਿਰਕਤੀ, ਇਕਾਂਤ ਵਾਸੀ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ; ਉਹੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੇ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੇਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਜਾਂਚਣ 'ਤੇ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਡੋਲਤਾ, ਅਟੱਲਤਾ, ਤੇ ਭਰਮ-ਰਹਿਤਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਕਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ, ਦੋਸਤ, ਧਨ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।