ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੂੜਤਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਥੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਜਿਵੇਂ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਝ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨ ਲਾਟਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਕਤੀ, ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪस्या ਦੁਆਰਾ ਵਿਵੇਕ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਮੂੜਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਰਾਤ ਦੀ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮੂੜਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਰਥ ਆਸਾਂ ਤੇ ਮੂੜਤਾ ਦਾ ਸੱਪ-ਬਿਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਸੱਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮੜੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਦਵੀਂ ਦੀ ਚੰਨਣੀ ਚੰਨ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੁੰਦਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਖੁਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਣਾ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਵੀ ਹੋ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਫ਼ ਸੱਤਵਿਕਤਾ ਵੱਲ ਮੋੜੋ ਅਤੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਠੰਢ moonstone ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਥਿਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਖਿੱਲਦੀ ਹੋਈ ਡੰਡੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਕਥਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਬਿਨਾਂ ਕਮਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਉਂ ਇਹ ਕਥਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਣ 'ਤੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦਾ ਮਨ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੌਣ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਥੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੀਬਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਰੋਗ—ਜੋ ਮੋਹ ਰੂਪ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਗਰੁੜ ਦੇ ਵਿਸ਼-ਨਾਸ਼ਕ ਉਪਚਾਰ ਵਾਂਗ, ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ, ਹਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਾ-ਰੂਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਆਵਾਗਮਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਣਾ ਸੁਖਦਾਈ ਲੀਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਾਰ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਖੇਡ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਰਥ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹਿਲਚਲ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ, ਜੋ ਅਮਾਪ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕਤਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਪਰਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਜਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਮ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਰਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੰਨ ਨੂੰ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨਾਂ ਮਾਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ; ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਚੰਚਲਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ—even ਜੇ ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਰੋਗ, ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਦੀਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਕੰਡੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਆਉਣ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਚਮਾਰਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਭਿਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ।