ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਅਰਾਗ ਆਉਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਅਰਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਅਰਾਗ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਰਮਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਅਰਾਗ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਿਆ ਨੌਜਵਾਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਅਰਾਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੇ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ—ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ—ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਅਖੀਰ, ਸੜ੍ਹਦੇ ਚਿਤਾ-ਘਾਟ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਅਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਰਾਗ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਅਰਾਗ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਭਾਗੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਪ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਾਂ ਤੇ ਤਾਡ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਇਆ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭਟਕਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ। ਇਸ ਲਈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਸੜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਰਘਵ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢ, ਹਵਾ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਆਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਪੈਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚਟ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਹੀ ਨਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵੀ ਭਿੱਜਿਆ ਜੰਗਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਧੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿੱਛ (ਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ)। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੱਗੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸਦੇ ਬਚਨ ਲੈਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਕਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪੂਛ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਰਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਿਆਣਾ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ—ਨੀਚ ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਭਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲੈਣ ਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਤੇ ਯੋਗ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਖਾਂ, ਤੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ, ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰੱਖੀਂ। ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਹੈਂ, ਵਿਅਰਾਗੀ ਹੈਂ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਪੜੇ ਵਿੱਚ ਰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ; ਇਸਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਤੇ ਮਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ; ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਫਲ ਹਨ—ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਚਾਰ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ। ਇਹ ਚਾਰੇ—ਚਾਹੇ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਸਾਰੇ—ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਰੂਪੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਹਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਭੀ, ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਦਰਅਸਲ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਤੇਜ ਦੀ ਨੌਕ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।