ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ, ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਚਾਵ ਨਾਲ ਚੌਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਝਗੜੇ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਭੁਗਤਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਰਾਜੇ, ਜਦੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦਰਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਕ ਵਿਦਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਕੇ "ਰਾਜ ਵਿਦਿਆ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਰਾਜ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਗ੍ਰੰਥੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ, ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਰਕਾਰਣ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ ਨਾਸਕ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਭ ਉੱਚੇ ਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਦੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਕੌਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਟਿਲਤਾ ਜਾਂ ਅਨਿਆਇਕਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਵੈਰਾਗ ਸਿਰਫ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਜੀਵ ਉਹਦੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਸੁਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਿਤਾ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਬਿਪਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਣਕ੍ਰਿਤ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਸਲ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ, ਦੇਵਤਾ, ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲੇ, ਤਪ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਪਾਪ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਅਨੌਖੀ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ, ਵਿਵੇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਔਖੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਨ ਭਟਕਣਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਗੈਰ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਨਾਊ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ। ਇਸ ਲਈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਨੂੰ ਸੁਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੰਤਹੀਨ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਅੰਦਰ ਸੜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਠੀਕ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਠੰਡੀ, ਹਵਾ, ਗਰਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਆਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੂੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਹਰ ਪੈਰ ਤੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਸਤਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਸਾੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਟੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਲ ਭਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮਾਰੂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖਸ਼। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਜਿਸਦੇ ਬਚਨ ਲੈਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨੀਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਜਾਣੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਚ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਸਮਝਦਾਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ; ਨੀਚ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਸਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉੱਤਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੂਰਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸਚਮੁਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈਂ ਤੇ ਯੋਗ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਖਾਂ, ਤੂੰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅਟੁੱਟ ਰੱਖ।