ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਤਰਨ ਤੇ, ਮਾਨਵ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਕੰਪਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਲਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ, ਪੂਰਬ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਯੁਗ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਭੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੁਆਰਾ, ਸਾਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉੱਠਾਵਾਂ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਘਟਣ ਲੱਗੀ, ਧਰਤੀ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾ ਮਿਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਜੀਵ ਦੰਡ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਖ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਹੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ "ਰਾਜ ਗਿਆਨ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਰਾਜ ਗਿਆਨ, ਰਾਜ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮ ਗ੍ਰੰਥ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸਰਵੋਚ ਦੁਖ-ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਬੇਦਾਗ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ, ਰਾਮ, ਇਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਵੈਰਾਗ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਨਾਸਕ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਰਾਜ-ਵੈਰਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਜਣ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਸਲ ਅਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖੇ? ਪਰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਵੈਰਾਗ ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਗਿਆਨਮਈ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਵੇਕ ਦੁਆਰਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਂਚੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਦੁਖ ਜਾਂ ਵਿਪਤਾ ਦੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵੈਰਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਰਾਮ, ਬਿਨਾਂ ਬਣਾਵਟ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਧਰਤੀ ਬੀਜ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਪ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਿਵੇਕ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ—ਜਦੋਂ ਮੰਦ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਏ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ, ਵਿਵੇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਗਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਂਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸਰਵੋਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਦੌੜ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੀ ਨਾਵ ਦੁਆਰਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ। ਇਸ ਲਈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਐਸਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਲਹਿਰਾਂ, ਅਨੇਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਦੁਲਤਾ—ਠੰਡ, ਹਵਾ, ਗਰਮੀ—ਦੇ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੋਹ-ਭੂਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਹਰ ਪਗ ਤੇ, ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਾੜਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਭਰ ਵਾਧੂ-ਭਿੱਜੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੇਤ-ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਆंधੀਆਂ ਨਾਲ ਝੁੰਝਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਲਪ-ਵ੍ਰਖ ਵਾਂਗ, ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।