ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾ, ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਅਭਿਆਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਆਚਰਨ ਕਰ। ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਦੇ ਮੈਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਚੰਚਲ ਰਹਿ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਚੋੜ, ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉੱਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ। ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਬਣਾਕੇ, ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਏ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੂੰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ? ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਇੱਕ ਅਨੰਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਾਊ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੀਵਾ। ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਮ ਉਪਾਏ ਬਣਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਅਸਹਾਇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੁੜ ਤਪ, ਧਰਮ, ਦਾਨ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਤਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਉੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਲਹਿਰ ਦੂਜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੰਡਲ ਸੀ; ਉਹ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ," ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੁੜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਬੱਦਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਨ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਰਨ-ਚਰਮ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਉੱਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। "ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਛਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮੈਂ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੀਚ ਵਿਅਕਤੀ। "ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਪਾਏ ਪੁੱਛ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਂਗਾ।" ਤਦ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਮਲ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੋਗ ਦੀ ਦਵਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਲਈ ਇਹਦਾ ਅੰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ, ਵਿਆਪਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹਾਂ।