ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਵਾਸਨਾ, ਕਰਮ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਡਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰਾ ਯਤਨ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਲਾਚਾਰ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਲਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਸਤਕਾਰੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਦਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਸੰਸਕਾਰ ਤੈਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਤੂੰ ਖੁਦ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਵੇਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਰਸਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਮਾੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਯਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਮਾੜੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੋ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਹੁਣ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਵਧ ਜਾਣਗੇ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਹੈ, ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ। ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ, ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ। ਜਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਭਿਆਸਹੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਤਦ ਤਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਸ਼ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਲਗਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ। ਜੋ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਚੰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਯਤਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜੋ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਨਾ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝ, ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਭਰ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੁਣ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਨੰਦ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਰਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਦ ਤੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨੀ ਸੁਣ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਰਾਮ ਹੈ। ਕਿਸਨੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਇੱਕ ਅਨੰਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਰ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਲਣ-ਡੋਲਣ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਲ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚੋਂ, ਤਾਰੇ ਦੀ ਤਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਤਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਵੈਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਅਨੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ। ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵੱਲ ਲਪਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਗ ਬਣਾਇਆ।