ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਜਤਨ, ਭੁਲਾਵੇ ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਦੇ ਅਸਰ ਵਿੱਚ। ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ-ਅਕਾਰਨ, ਜਿਹੜੇ ਅਸੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਹਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ, ਭਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਆਧਾਰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਜਕarta ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਥਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਫਲ ਭੋਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਮਤ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਦੀ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾੜੇ। ਲੋਕ 'ਕਿਸਮਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਜਾਂ ਵਾਧੂ-ਘਾਟ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਹ ਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਹੈ—ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ, ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਤਾਂ ਐਵੇਂ ਹੋਣਾ ਸੀ', ਇਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਐਸੀ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਐਸਾ ਸੀ', ਅਤੇ ਉਸ ਕੰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਤਰਕ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਇੰਝ ਹੋਇਆ' ਜਾਂ 'ਇਹੀ ਹੋਣਾ ਸੀ' ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਪਿਛਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਜਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਾਂ 'ਕਿਸਮਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਕਾਰਿਆ?" ਉੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, "ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੇ ਹੋ; ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰੁਝਾਨ ਕਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੋ ਪਿੰਡ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਹ ਰਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ 'ਭਾਗ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਹਨ; ਕਰਮ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਰੁਝਾਨ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ 'ਭਾਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਗ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਰੁਝਾਨ, ਕਰਮ, ਭਾਗ ਤੇ ਨਿਰਣੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਜੀਵ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰਾ ਜਤਨ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਰੁਝਾਨ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੇਬਸ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਉੱਤਰ ਆਇਆ, "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਮਰ ਲਾਭ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ; ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਮਾੜਾ ਰੁਝਾਨ ਤੈਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਖ਼ੁਦ ਚੇਤਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਜੜ੍ਹਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਾ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ? ਜੇ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੀ ਦਰਿਆ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਰਸਤੇ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਮਾੜੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚੰਗੇ ਵਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ, ਯਤਨ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾੜੇ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪਾਸੇ; ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੀ ਸਦਾ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਨਾਲ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗੂ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰੁਝਾਨ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਹੁਣ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਰੁਝਾਨ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸ ਫਲ ਲੈ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਾਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਰੁਝਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼; ਇਸ ਲਈ, ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਮਾੜੇ ਰੁਝਾਨ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਵਧਦੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਲਾਡਲੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹੁ। ਜੇਕਰ ਸੰਦੇਹ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਚੰਗੇ ਰੁਝਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਕਿਸਮਤ, ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਨ, ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ, ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ, ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਮੂਲ ਧਰਮ ਹੈ।