ਰਾਮ ਜੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਨ।" ਪਰ ਇਹ ਸੰਤੋਸ਼ ਦਿਵਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਦੱਸੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਬਹਾਦਰ, ਸੂਰਮਾ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ? ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢਣ 'ਤੇ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਉੱਚੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਜਤਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਰਾਮ ਜੀ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਗੇ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਾਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ, ਪਾਣੀ ਭੰਡੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜਤਨ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਾਣੀ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਲੈਣ, ਦੇਣ, ਉਪਰਾਲਾ, ਭਟਕਣਾ, ਅਤੇ ਉਲਝਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸਿਰਫ ਯੋਗਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ। ਸਭ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗਾਇਬ ਹਨ; ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਸ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਸਿਰਫ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਓ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਆਧਾਰ ਚੰਗਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸਮਤ ਕਿਹੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?" ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹਰ ਥਾਂ, ਇਹੀ ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਕਿਸਮਤ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਭੋਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਨਾਂ ਕੋਈ ਵੇਖਦਾ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਮਾਨਦਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਲ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਤੋ 'ਕਿਸਮਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਤੀਜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕਿਸਮਤ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਕਰਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਵੇ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ' ਦਾ ਤਰਕ, 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਸਮਝ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੈ'—ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਇਹੀ ਤਰਕ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ 'ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ' ਕਹਿਣਾ, ਸਿਰਫ ਸੰਤੋਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਇਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਕਰਮ—ਇਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?" "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ; ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ 'ਕਿਸਮਤ' ਦੀ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ 'ਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਜੋ ਝੁਕਾਅ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਡੂੰਘਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੀਵ ਦਾ ਕਰਮ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੁਰੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਰਮ ਜਾਂ ਝੁਕਾਅ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਝੁਕਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕਰਮ ਉੱਤਮ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਹ 'ਕਿਸਮਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਕਿਸਮਤ' ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਝੁਕਾਅ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਝੁਕਾਅ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। 'ਕਿਸਮਤ' ਉਹੀ ਕਰਮ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਕਿਸਮਤ' ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਚਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਮਨ, ਚੇਤਨਾ, ਝੁਕਾਅ, ਕਰਮ, ਕਿਸਮਤ, ਅਤੇ ਨਿਰਣੈ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਰਣੈ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਧਾਰਨਾ 'ਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਤੀਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮੈਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਬੇਬਸ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮ ਜੀ, ਉੱਚਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਲਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ; ਕੋਈ ਇੱਕ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ। ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਦ ਪਾ ਲਵੋਗੇ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਪੁੰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਜਤਨ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਚੇਤਨ ਹੋ, ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਇਹ ਜੜ੍ਹਾ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ; ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕੀ ਹੋ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।