ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਚੇਤ ਬੋਧ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਨਸੀਬ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਕਿ “ਨਸੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸੜ ਜਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਸੜ।” ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਸੀਬ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਫਿਰ ਤਾਂ ਨਸੀਬ ਆਪ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਸੀਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੁੰਬਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਸੀਬ ਦੀ ਗੱਲ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਨਸੀਬ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹਥਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਸੀਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਨਸੀਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਸੀਬ ਇਕ ਵਹਿਮ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀ? ਜੇਕਰ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਲਪਨਾ ਜਾਵੇ? ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਤਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲਾਓਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਸੀਬ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਤਾ ਦੇਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਪਰ “ਮੈਂ ਨਸੀਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ,” ਇਹ ਆਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਉੱਚੇ ਮਤਲਬ ਵਿਚ ਇਹ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ। ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਹੀ ਨਸੀਬ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸਨੇ ਨਸੀਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ? ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਿਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਸੀਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਿਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਸੀਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਨਸੀਬ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਨਸੀਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੈਣ, ਦੇਣ, ਯਤਨ, ਭਟਕਣ, ਇਲਾਜ—ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਨਸੀਬ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਨਸੀਬ ਆਖਰ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?” ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ—ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਹਰ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਨਹਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਸੀਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਨਸੀਬ ਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ‘ਨਸੀਬ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ‘ਨਸੀਬ’ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਸੀਬ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਕਰਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਵੇ, ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਨਤੀਜਾ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ “ਇਹ ਤਾਂ ਨਸੀਬ ਸੀ,” ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇੰਝ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਇੰਝ ਸੀ,” ਤੇ ਜੋ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਿਆ, ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ “ਇੰਝ ਹੋਇਆ,” ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਢਾਰਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਸੀਬ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਹੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਪਿਛਲੇ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸੀਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?” ਉੱਤਰ ਆਇਆ, “ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ, ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਨਸੀਬ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ।” ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਵਾਸਨਾ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਗਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਗਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ‘ਨਸੀਬ’ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਸੀਬ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਕਰਮ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਾਸਨਾ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਨਸੀਬ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਕਰਮ ਹੀ ਮਨ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਸੀਬ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਸੀਬ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਚਲਦਿਆਂ, ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਨਿਰਣੈ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਸੀਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ।