ਇਕ ਵਾਰ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ, ਵਸੀਸਟ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਵਸੀਸਟ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ—ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਤੇਜ ਕਰਦਾ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸਤਿ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਅੰਤਹਿਨ, ਸਮ, ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਯ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੱਤ, ਦੋਵੇਂ, ਪਰਸਪਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਪਾਣੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟੀਆਂ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲੰਬਾ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵੋਗੇ, ਤੇ ਐਸੇ ਡਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵਸੀਸਟ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਨ ਤਾ ਰੂਪ, ਨ ਕਰਮ, ਨ ਸਥਾਨ, ਨ ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਕੁਝ ਭਾਗ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਗ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ,” ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੱਤ ਵਿਚ ਮੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਪਾਪ, ਅੱਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਹੇ, “ਭਾਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਜਾਂ ਨਾ ਸੜੇ।” ਜੇ ਭਾਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਭਾਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਭਾਗ ਦੇ ਹਵਾਲੇ mute (ਗੂੰਗਾ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਭਾਗ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਚਲਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਮੂੜ੍ਹੇ ਹੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਚਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਭਾਗ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਭਾਗ, ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, embodied (ਜੀਵ) ਦਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ; ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਮੱਤ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਗਵਾਲਾ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਭਾਗ ਸਦਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਅੰਤਰ? ਜੇ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ? ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਦਾ embodied ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; embodied ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਭਾਗ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਗ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਭਾਗ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇ। “ਮੈਂ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਜਬੂਰ ਹਾਂ; ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਹੈ।” ਇਹ ਆਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਭਾਗ ਨਹੀਂ। ਭਾਗ ਮੂੜ੍ਹੇ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ, ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀਰ, ਜੋ ਬਹਾਦਰ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਾਗ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਰਾਮਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ, ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪਾਇਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕੇਵਲ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਮਾ, ਜਲ ਬਰਤਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪੀਚਕ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਲੇਣ-ਦੇਣ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਭਟਕਣ, ਤੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਮਾ, ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ—ਭਾਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਵਿਚ। ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਫਲ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹਨ; ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਭਾਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸੋਚੋ; ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਆਧਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਦੱਸੋ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਕੀ ਹੈ?” ਵਸੀਸਟ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਰਘਵਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਹੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਹਰ ਥਾਂ, ਫਲ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ, ਭਾਗ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਭਾਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਭੋਗਦਾ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਨਾ ਦਿੱਸਦਾ, ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਵਾਧਾ-ਵਾਧੀ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ‘ਭਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਰਘਵਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਭਾਗ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ”—ਇਹੀ ‘ਭਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਸੀਸਟ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਭਾਗ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।