ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕਿਸਮਤ (ਭਾਗ) ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਹੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪਾਇਆ। ਜਿਹੜੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਦੀ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਬੁਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੱਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਸ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਨਿਰਪੱਖ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਸ ਕਰ, ਪੁੱਤਰ; ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਉੱਦਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਉਵੇਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਜਲਦੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਸਫਲਤਾ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉੱਦਮ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਭਾਗ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉੱਦਮ ਦੀ ਲੜੀ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਦੂਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਆਦਿਕ ਨਤੀਜੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਦਮ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਾਫ਼ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਨੇਕ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਨੇਕ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾੜੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ—ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ। ਉੱਦਮ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਮਿਲੇ, ਇਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਭਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਗ ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਧਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ—ਨਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਜਵਾਨੀ, ਨਾ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਵਿੱਚ। ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਫੜਨਾ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਉੱਦਮ' ਨੂੰ ਉਹ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਇਕਾਗਰ ਕਰਮ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉੱਦਮ ਦੀ ਜੋ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਕੜੇ ਲਈ ਹਿਲਚਲ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੰਤ, ਸਮਾਨ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਜਿਹੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ, ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੁਰ ਜਿੱਤੇ ਗਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਬਣਾਏ—ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਦਮ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਤੂੰ ਲੰਮਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰ; ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਥਾਂ, ਨਾ ਵੀਰਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਗ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਭਾਗ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਅਸਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਸਮਝ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ," ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਬੋਲ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਅੱਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਹੇ, "ਭਾਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾ ਜਾਂ ਨਾ ਸੜ," ਪਰ ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਗ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉੱਦਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਭਾਗ ਹੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦੇਣਾ, ਖਾਣਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮੂਕ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੇ ਕੀ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਮਾਤਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਹੀ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ, ਭਾਗ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਅਰੂਪ ਭਾਗ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਹੱਥਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਮ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਗ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਇੱਥੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਭਾਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਗ ਗਵਾਲਾ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਭਾਗ ਸਦਾ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਤੇ ਜੇ ਉਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਅਰੂਪ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਤਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਭਾਗ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਗ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਤਾ ਦੇਵੇ—ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਭਾਗ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ, ਜਿਹੜੀ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰ, ਉੱਦਮ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਬਣਾ।