ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਹਿਆ, “ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਤਨ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ, ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਨ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੂਰਨਤਾ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਤਕਦੀਰ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਜਨਮ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਯਤਨ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੀੜਾ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇੰਝ ਜੀਵੇ ਕਿ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਾਰਾ ਯਤਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਤਕਦੀਰ 'ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਤਕਦੀਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਯਤਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਜੋ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਦੁਖ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਚਮਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਨਰਕ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ—ਹਰ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਯਤਨ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਕਦੀਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਧਰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੇਰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ, ਨਿਰਲੋਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰ; ਇਹੀ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਯਤਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਯਤਨ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਤਕਦੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਢਾਢਸ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਯਤਨ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਦੂਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਵਾਂਗ, ਫਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਤਨ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼-ਸੂਝ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਚੰਗੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਮੰਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੰਦਾ ਫਲ, ਰਾਮਾ—ਜੋ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਕਰ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਇੱਥੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਕਦੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਕਦੀਰ ਨਾਂ ਤਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਜੋ 'ਤਕਦੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਵਧਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤਕਦੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ—ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਣਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਵਸਤੂ ਫੜਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ 'ਯਤਨ' ਨੂੰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਛਤ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਉਪਰਾਲਾ ਮੰਦ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ-ਵਸ਼ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਰਮ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਚਾਲ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਅਨੰਤ, ਸਮ, ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਜੇਹੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਚੰਗੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਮੰਜਿਲ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਿਰਿਆ-ਕਲਾਪ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ—ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਯਤਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਰਘੁਨਾਥਾ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ; ਤਾਂ, ਸੁਭਾਗੀਏ, ਤੂੰ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਐਸਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸਥਾਨ, ਨਾ ਸ਼ੌਰ—ਇਹ ਕੋਈ ਵੀ 'ਤਕਦੀਰ' ਨਹੀਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਸਮਝ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ,' ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ 'ਤਕਦੀਰ' ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਚਲਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਔਖਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਕਦੀਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਰੂਹ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਮੋਹ 'ਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ।