ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ—ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਲਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ? ਫਿਰ ਕੌਣ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ? ਪਰ ਆਲਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ। ਜਦ ਬਚਪਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਰੁਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਧੂਲੀ ਦੀ ਵੈਲ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾ ਯਤਨ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦੇ। ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ। ਜਿੰਨਾ ਵੱਧ ਯਤਨ ਕਰੇਂਗਾ, ਉੱਨਾ ਤੇਜ਼ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਸਮਝ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ!' ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਾਥ ਮਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸਮਤ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੀ ਬੱਚੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ, ਇੱਥੇ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਮਾੜਾ ਵਿਹਾਰ ਅੱਜ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ, ਆਮ ਤੇ ਦਇਆਯੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਯਤਨ ਕਿਸਮਤ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਫਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਯਤਨ ਤੇ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ ਦੇ ਅਸਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੂਰੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਜਤਨਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਚੱਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੀਰੋ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਯਤਨ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲੱਡੂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ। ਜੋ ਯਤਨ ਸਮਰਥ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਸੇ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਅਸਮਰਥ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਕਿਸਮਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਯਤਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯਤਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਿਚੋਂ, ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਸਦੇ ਹੋਏ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਬੱਦਲ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾ ਬੱਦਲ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੌਲਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਥਾਂ, ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ। ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਛੋਟੇਪਣੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਗਮੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਖਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਉੱਚਾ ਆਚਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ'—ਇਹ ਸੋਚ ਵੱਡਾ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਯਤਨ ਨੂੰ 'ਮਨੁੱਖਾ ਯਤਨ' ਆਖਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯਤਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤੇਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਸਮਾਨ ਆਨੰਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਛਲਾ ਯਤਨ 'ਕਿਸਮਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਸ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੂਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਹਮੇਸ਼ਾ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਅੱਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ। ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਇੰਨਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆੰਵਲੇ ਦਾ ਫਲ; ਮੂਰਖ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।