ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੱਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਨਤੀਜੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਤਕਦੀਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਭਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਰਫ ਅਟਕਲਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਸੱਪ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਤਕਦੀਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ’—ਇਹ ਗੱਲ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਣਦੇਖੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਕਿਸਮਤ’ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਯਤਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਕੜੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੀ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਕਪੜਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੱਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਵੀ ਹੱਦਬੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ, ਸੱਚੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਕਦੀਰ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਆਲਸੀਪਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਆਲਸੀਪਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਚਪਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੋਝੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚੇ। ਸੰਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ—ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਹੀ ਤਕਦੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੋ। ਜਿੰਨੀ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋਗੇ, ਉਤਨਾ ਤੇਜ਼ ਨਤੀਜਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਤਕਦੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਹਾਏ’ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ‘ਤਕਦੀਰ’ ਵੀ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ‘ਤਕਦੀਰ’ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਜਵਾਨ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਮਾੜੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅੱਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਵੀ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹਨ ਤੇ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਧੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਟੋਣੀ ਤੇ ਦੋ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜ, ਚਾਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਬਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਯਤਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਟੀ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਯੋਧਾ ਹਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇੰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ। ਜੋ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ‘ਤਕਦੀਰ’ ਹੈ—ਜੋ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਤਕਦੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਝੀ ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਪਿਛਲੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਡੋਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਯਤਨ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਗਾਇਆ ਅਨਾਜ ਬੱਦਲ ਉਡਾ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਰੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਦੁਖ ਕਰਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਗੁਮਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਵੋ। ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੋ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਫਲ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪਿਛਲੇ ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਘਟਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।