ਮਹਾਨ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਯਹ ਸੁਣੋ—ਮੁਕਤੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਦਵੈਤਿਕ ਏਕਤਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕੰਨ ਲਈ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੇ ਤੇ ਠੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਫਲ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਯਤਨ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਸੱਚਾ ਯਤਨ ਹੈ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧ ਵਿਚੋਂ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਿਲਾਰੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ, ਗਰੁੜਧਵਜ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਲਾ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾਵਾਨ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਯਤਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ (ਪਿਛਲਾ) ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ; ਪੁਰਾਣਾ ਯਤਨ, ਨਵੇਂ, ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਚਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਾਨੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਹ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮੋਹਕ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਭਾਗ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਣਨਿਯਮਤ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ। ਅਣਨਿਯਮਤ ਯਤਨ ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹਲਵਾਨ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਯਤਨ—ਇੱਕ ਆਪਣਾ, ਦੂਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ—ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਹਾਨੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਹਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਵਧੀਆ ਸੀ। ਵਧੀਆ ਯਤਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸਦਾ ਹੈ; ਚੰਗੇ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਲੜਾ ਕੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਯਤਨ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਮੇਰਾ ਪਿਛਲਾ ਯਤਨ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ'—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿੱਧਾ, ਵਰਤਮਾਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਛਲਾ, ਮਾੜਾ ਯਤਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਥਮ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਦ ਵਰਤਮਾਨ ਗੁਣ ਪਿਛਲੇ ਅਪਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਤੇ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਦਮੀ ਤੇ ਗਧੇ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਬਲਕਿ, ਦੋਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਜਗਤ-ਜਾਲ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਹਰਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪੀਣ ਦਾ ਹੌਲਾ ਆਨੰਦ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਜਖ਼ਮ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਸਾੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਉੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਫਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਾੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। 'ਭਾਗ' ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਅਟਕਲਾਂ ਤੇ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਭਾਗ ਮੈਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ'—ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬੇਹਤਰੀਨ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰਣ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਯਤਨ ਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਅਪਣੀ ਅਸਲਤ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਯਤਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਹੀ ਗਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਅਸੀਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਹਰੇਕ ਚਾਹ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਪੜਾ ਵੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ। ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਸੱਚੀ ਚਾਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਯਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਯਤਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁੱਖ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇਹ ਯਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।