ਇਥੇ, ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਵਿਆਸ ਜੀ—ਇਕਤੀਵਾਂ—ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਆਸ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਵਾਂਗ; ਦਸ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲਕੜਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਉਣਗੇ। ਅਸੁਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ, ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਤੂੰ, ਤੇ ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਵ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਵੰਨਣ—ਜੋ ਅਸਧਾਰਣ ਕਰਤਬ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਦੂਰ-ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਜੋਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਰੂਪ ਤੇ ਮਨ-ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਥੇ, ਇਸੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰਾਟਕਾ ਦੀ ਕਥਾ ਮੁੜ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਮ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾ ਵੀ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਵਿਆਸ, ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਜ਼ਾਦ, ਸੰਕਲਪ-ਰਹਿਤ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਆਸ ਦੀ ਇਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ, ਤੇ ਕੰਮ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਬੇਅੰਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਪਰਦੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਨਰਮ ਰੂਪ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਖਾਣਾ ਚੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅ-ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ; ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ; ਹਵਾ ਚੱਲੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਮੁਕਤੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਏਕਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਤਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤੇ ਸਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਉਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੂਰਖ ਕਿਸਮਤ ਵਜੋਂ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯਤਨ ਹੈ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ; ਹੋਰ ਸਭ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਲਕੜ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਕੜ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਅਧ-ਰਸਤੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਾਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖਿੜਤ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਦਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਅਵਸਥਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਗਰੁੜਾ ਦੀ ਚਿਨ੍ਹ-ਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਜੋ feminine grace ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ, ਯਤਨ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ; ਪੁਰਾਣਾ, ਨਵੇਂ purposeful ਯਤਨ ਨਾਲ, ਛੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣੇ ਯਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ? ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖੀ ਵਧਿਆਈ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੀਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਅਸਥਿਰ ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਟਿੱਪ ਤੋਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਵੀ ਵੱਧ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ; ਇਹ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮੋਹਕ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਕ ਅਣ-ਨਿਯਤ, ਦੂਜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਣ-ਨਿਯਤ ਉੱਦਮ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਉੱਦਮ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪਹلوان ਲੜਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਦੋ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ—ਇਕ ਆਪਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਦਾ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਉੱਦਮ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਧਿਆਈ ਲਈ।