ਰਾਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਚੱਕਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਹਰ ਇਕ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਹਿਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੈਰਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਤੀਬਰ ਬਦਲਾਅ ਰਾਹੀਂ, ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਇਹੀ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹੈ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਓਸੇ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਦੁਬਾਰਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਕਲਪਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ; ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਨੇਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੰਦਬੁੱਧੀਆਂ ਲਈ ਲੰਬੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਵੀ। ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ—ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਣੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਬਤੀਸਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ; ਦਸ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਅਜੇ ਵੀ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਆਦਿ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਤੂੰ, ਤੇ ਮੈਂ: ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਕਰਤਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਸ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦਸਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਿਆਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਮਨਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਜੇ ਵੀ, ਇਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਵਾਰਾਟਕ ਦੀ ਕਥਾ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚੇਗਾ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ, ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਤੰਤਰ, ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਧਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਚਨਾ ਚੱਕਰਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਹੀਣ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ, ਉਹ ਭੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਅਦਵੈਤਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਨਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰੀ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਦਵੈਤ ਇਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ, ਜੋ ਕੰਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਣ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੇ ਤੇ ਠੀਕ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਤਨ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਯਤਨ ਦੇ ਚਲਣ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕਲਪਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੋ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਯਤਨ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਮੂੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਪਗ ਪਗ ਉੱਤੇ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਧ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੀਵ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਿਲਾਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਮਲ ਦਾ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਉੱਦਮ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਪੁਰੁਸ਼ੋत्तਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਗਰੁੜਧਵਜ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ—all ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਤੇ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।