ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜ਼ਹੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਕਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੇਗਾ। ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੋ ਸਵਾਲ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਾਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੋਖਸ਼ੀ ਹਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਰਮ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਓਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇਸੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਮਰੇ ਹਨ, ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮਰਨਗੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਕੰਬਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਗਹਿਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਇਹੀ ਜਗਤ ਹੈ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਹੀ, ਜੋ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਰ ਜਗਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ; ਇਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਭਰਮ ਰਚਨਾ ਉੱਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੰਮੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ, ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਵੀ। ਕੁਝ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ—ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਕ, ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਤੱਕ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਤੀਸਵੇਂ ਹਨ, ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ, ਦਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ। ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਆਸ, ਵਾਲਮੀਕਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਸੁਰਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਇਕੱਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ, ਭਵਿੱਖ—ਇਹੀ ਜਗਤ, ਹੋਰ ਜਗਤ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦਸਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਆਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਹੋਏ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਨੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਥੇ, ਇਹੀ ਵਿਆਸ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰਾਟਕ ਦੀ ਕਥਾ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੁਕਤ, ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ, ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਵਿਆਸ ਕਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੌਲਤ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਉਮਰ, ਕਰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਕੰਮ—ਇਹ ਸਭ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਚਨਾ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਭਰਮ ਐਸੇ ਹੀ ਬੇਅੰਤ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਗਦੀ ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ, ਰਚਨਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇ ਦੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਰਸ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਨੀਅਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮਿੱਠੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ; ਚਾਹੇ ਹਵਾ ਹਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਠਹਿਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।