ਇਹ ਸਭ ਕਥਾ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ: ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਢੰਗ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿਖਾ ਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਰਾਮ ਪਾ ਲਵੇ।” ਉਸ ਨੇ ਆਗਾਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਸੁੱਚੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਪਰਤਾਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਸਕਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅਸਕਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁਤੇ ਦੀ ਲਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਗ, ਡਰ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਮਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ—ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋ, ਉਸੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਮਨ ਆਰਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, “ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ, ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ।” ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੋਗੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੌਣ, ਭਾਵੇਂ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ—ਰਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਸਭ ਸੰਗਤਿ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ। “ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਤ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵੋਗੇ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੀ ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।” “ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਿਅਾਸ, ਸਭ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ?” “ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭਾ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਕਣ ਉਠਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ।” “ਅਜੇ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।” “ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਉੱਚਤਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਣਗੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਣ ਦਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ।” “ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ—ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਜੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀ?” “ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹ ਇਹੀ ਸਤਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।” “ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸੁੱਖਮ ਯਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਮਰੀਆਂ, ਮਰ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਰਨਗੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਭੂਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਫ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜਾਂ ਡੁਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਵਾਂ—” “ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਉਥੇ, ਗਹਿਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਫਿਰ, ਉਥੇ ਹੀ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਉਥੇ ਹੀ ਕਲਪਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੋਰ; ਇਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।” “ਉਥੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤੱਤ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ—ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ; ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਭ੍ਰਮ-ਭਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੂਰਖਾਂ ਲਈ ਲੰਬੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਹੇ ਰਾਮ, ਉੱਚਤਮ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਵਿਸਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੀ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਵੀ।” “ਕਈ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ—ਵੰਸ਼ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ।” “ਉਥੇ, ਮੈਂ ਵਿਅਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਬਤੀਹਵੇਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਸੀਧਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੀ ਜਿਹੀਆਂ ਸਨ, ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੁਣ ਸਾਂਝੇ; ਦਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ।” “ਅੱਜ ਵੀ, ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ ਆਦਿ ਵੀ ਆਉਣਗੇ।” “ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਇੱਕਠੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ।” “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਹੱਤਰ ਚੱਕਰ—ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਾਲੇ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ, ਹੋਰ, ਤੁਸੀਂ, ਤੇ ਮੈਂ: ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਅਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਵਤਰਨ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਦਸਵੀਂ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਅਸੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ, ਵਿਅਾਸ ਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵਜੋਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਮਨਸ਼ਾ ਵਿੱਚ।” “ਅੱਜ ਵੀ, ਇੱਥੇ, ਇਸੀ ਵਿਅਾਸ ਦੁਆਰਾ, ਵਾਰਾਟਕਾ ਦੀ ਕਥਾ ਮੁੜ ਰਚੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਮਕ ਨਵੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਵੀ ਮੁੜ ਬਣੇਗੀ।” “ਵੇਦ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।” “ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮੁਕਤ, ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ, ਮਨ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ—ਇਹੀ ਵਿਅਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।