ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਈ ਭੀ ਸੁਖ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਾਣ-ਯਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਉਸਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਦੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗ ਸਕਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜਦੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਉਸਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਓਸਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦਵੈਤ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਰਾਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜਾ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਪਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ?” ਇਹ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਚੀੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾ ਸਕੇ। ਰਾਮ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੈਰਾਗੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਥੂਕ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਗ, ਡਰ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਾਧੀ ਪੁਤਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, “ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ, ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ।” ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ਿ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਭਲਾ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ ਆਦਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸਭ ਲੋਕ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਅਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਵਿਆਸ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਹਨ ਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਯੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹ ਓਸ ਥਾਂ ਤੇ ਇਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ ਮਰੇ, ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਰਨਗੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜਾਂ ਕੰਪਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਲਦੇ ਜਹਾਜ਼—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਤੇਜ਼ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।” ਫਿਰ, ਓਸੇ ਥਾਂ, ਜੋ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਇਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੀ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਭ੍ਰਮ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਲੰਮੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮ, ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਵੀ। ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੁ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਚਲਚਲਾਹਟ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਣੰਤ ਯਾਤਰਾ।