ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਦੁਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਲਈ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ, ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਟਿਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਰਹਿਤ ਦੀਵਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਜਲ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਰਾਮਾ, ਵਿਅਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਅਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਆਨੰਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਬੰਧਨ ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉਹੀ ਕਲਪਨਾ ਜਦ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ, ਜਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ, ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚਮੁਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹੈ; ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਹੈ; ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਰਸ-ਵਸਤੂਆਂ, ਚਾਹੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਿਲਣ, ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ—ਨਾਮ, ਧਨ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਣਨਯੋਗ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਆਂ ਹੁਣ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮਾ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਵਜੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ ਦਾ ਮਨ, ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਪਣਾ ਤਰਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵੇਗਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਪਤਿ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ, ਵੇਖਦਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਯਾਦ ਹੈ? ਜੋ ਸਾਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਮਿਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ, ਪਾਈਨ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ, ਪਦਮਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਗਿਆਨ, ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਵਸੀਸ਼ਠ, ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਕੋਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਰਾਮਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਅਰਥ, ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੁਨਰ—ਇਹ ਸਭ, ਨਿਰਲੇਪ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਅਸ਼ੁਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਲਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਗ, ਡਰ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਜੋ ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਮਨ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਵਿਅਸ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: “ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ, ਵਧੀਆ ਕਿਹਾ।” ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪਾਸ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। “ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਜਣ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਅੱਜ, ਮੈਂ ਰਾਮਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਟਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਮੈਂ, ਨਿਸ਼ਾਧ ਪਹਾੜ ‘ਤੇ, ਕਮਲ-ਜਨਮ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵਲੋਂ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।” ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਸਭ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਪਾਈ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸਿੱਖਿਆ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। “ਜੋ ਗਿਆਨ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋਗੇ; ਪਰ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਿਟਾ ਦਿਓ।” “ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਵਿਅਸ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ, ਵੱਡੇ ਤਪਸੀ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤ ਹਨ; ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ?” “ਸੂਰਜ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਚਮਕ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।” “ਅੱਜ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਭੀੜ ਹੈ; ਉਹ ਗਿਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਥੋੜੇ ਵੀ ਗਿਣ ਸਕਦਾ।” “ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਉੱਚਤਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੀਆਂ; ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਣਣ ਦਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ।” “ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹੀਏ?” “ਜੋ ਵੀ ਜਾਨਵਰ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਮਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ, ਉਹ ਇਹੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” “ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਅਜਨਮਾ, ਖਾਲੀਪਣ ਦਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ, ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।