ਰਾਮ ਜੀ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਚਮਤਾ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਝਲਕ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੁਧਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਿਵੇਂ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ? ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਕ ਅੰਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਅੰਜਨ ਵਾਂਗ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਚਾਰਯ ਤੇ ਯਜ੍ਯਸਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਣ ਦਾ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਡਾ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅੰਤਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ 'ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ' ਜਿਹਾ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ, ਸਾਰੇ ਛਣਭੰਗੂਰ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੁਨਿਵਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੀਲਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿਵਰਦੀ ਹੈ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਦੋਂ?" ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਕ ਜਾਂ ਵਿਅਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।" ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਸੁਮੇਰ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਵਿਦੇਹ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਨੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ।" ਜਨਕ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਖੜਾ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੋਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਤਦ, ਜਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਪਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਆਪ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਇਥੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੰਨ-ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਅੰਜਨ ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਨ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਾਹ ਹਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸੁਚਿੱਤ, ਮੌਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਰਹੇ—ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੈ। ਜਦ ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਦੇਖ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਜਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੁਨਿਵਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੀਲਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ੀਘਰ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। "ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਿਹਾ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਕਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਅਸਾਰ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਅਕੁਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਚਾਰਯ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਣ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਦ੍ਵੈਤ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਜਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਦਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ? ਇੰਨੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਹਨ, ਜਿੰਨੀ ਤੈਨੂੰ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਤੇਰੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯਾ-ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਕਰ ਲਿਆ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਵਿਅਕਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੈਂ—ਮੋਹ ਛੱਡ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜਨਕ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਗਏ।