ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਦਨ ਵਰਗਾ ਰੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਹਿਸਾਬ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੌਂਗ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਚਾਂਦਨੀ, ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਲਈ ਖੁਸ਼ਬੂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੀਆਂ ਮਾਇਆਵੀਂ ਚਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਅਸਲੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਡਭਾਗੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਜੋਗੀਆਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਰਘੁਨੰਦਨ! ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਣਨ ਵਾਂਗੂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਤੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁੰਦਨ ਵਾਂਗੂ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਦਰਪਣ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਮਨ ਨੇ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਰਾਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।’’ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਿਵੇਂ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ?’’ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਰਾਮ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕ ਅੰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਕ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਯਜਨ-ਸਰੂਪ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜ ਕਰਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਸਦਾ ਮਨ, ਥੱਕੇ ਬਿਨਾ, ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ‘‘ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ’’ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਪਾਇਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਫੁਟਦੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ, ਜਦੋਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਇਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਮੁਨਿਵਰ! ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਖੇਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਲਈ, ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਦੋਂ?’’ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝਾਇਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ।’’ ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੰਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਤੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਲੈ ਲਵੇਂਗਾ।’’ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸ਼ੁਕ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚਲ ਪਿਆ ਤੇ ਵਿਦੇਹ ਨਗਰੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਵਾਰਪਾਲਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ! ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ।’’ ਜਨਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਖਿਆ, ‘‘ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕਣ ਦਿਉ,’’ ਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੋਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਵਧੀਆ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਏ। ਉਥੇ, ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਰਸਦਾਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਿਲਾਸ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਉਹ ਸੁਖ ਵੀ ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਨ ਲਈ ਦੁੱਖ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨ ਡੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਾ ਹਿਲਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਵਿਹੰਗ, ਚੁੱਪ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਜਦ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅੰਦਰ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਨਕ ਨੇ, ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤਵਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ‘‘ਗੁਰੂਵਰ! ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਖੇਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੱਸੋ।’’ ਜਦ ਜਨਕ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਉਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਉੱਚੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੇ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹੀ ਅਰਥ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।