ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮਧੁਰ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗਯ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਭ ਆਸ਼ਚਰਜਚਕਿੱਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਬੜੀ ਸਾਫ਼ਤਾ, ਉਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ। ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿ ਰਘਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰਤਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਕ ਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬੇਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਖਿੜ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਜਗਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਪੁਰਖੇ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੂੜ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਰਲਾ ਕੋਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਘੁਕੁਲ ਰੰਕ ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾ ਆਸ਼ਚਰਜਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਲਵੰਗ ਵਰਗਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦਰੱਖਤ ਵਧੀਕ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਚੰਦ ਨੂੰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਜੋ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਨਾਲ ਉਸ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧੰਨ, ਮਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਵੈਚਾਰਿਕ, ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤਪਸਵੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮুনি ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ। ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਮਨ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਪਰ, ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਮ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਗਿਆ? ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕ ਅੰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। "ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਨ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਉਹੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਸ਼ੁਕ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵਿਵੇਕ ਜਨਮਿਆ। ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। "ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅੰਤਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਝੂਠ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਵਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਕੋਲ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਹੇ ਮুনি, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਖੇਡ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਕਿਸ ਲਈ ਤੇ ਕਦੋਂ?' "ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੁੜ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।' 'ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੇਗਾ।' "ਫਿਰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਸ਼ੁਕ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਵਿਦੇਹ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਰਾਜ, ਵਿਆਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ।' ਜਨਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਲੈਣ ਲਈ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, 'ਉਸਨੂੰ ਉਡੀਕਣ ਦਿਓ,' ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਰਖ ਦੀ ਕਥਾ, ਸਭ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗਯ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।