ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦਸਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਭਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਵਰਗੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਭ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਚ੍ਯਵਨ, ਉੱਡਾਲਕ, ਸ਼ੀਰ, ਸ਼ਰਲੋਮਾ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਭਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਣ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲ, ਹਾਰ ਤੇ ਕੰਗਣ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਝੂਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਮੰਡਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਉਗ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ, ਉਥੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ; ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ ਸੋਭ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਜਿਵੇਂ, ਉਥੇ ਪੁਲਸਤਿਆ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ; ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੀ ਉਥੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ, ਤਾਂ ਦਸਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਭਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਾਂਸਲੀਆਂ, ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਕੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਨਵੀਨ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁਟ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਗੁੰਝੀਆਂ, ਕਪਿਲਾ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਗਣ, ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰਤਨ ਜੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਗੋਟੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉੱਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਹਾਰ ਪਏ ਹੋਏ, ਕਮਰਬੰਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿਲਦੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਅਸਮਾਨੀ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ—ਹੱਥ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਉਲਟ ਉਹ ਸਿੱਧ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਪੂਰਵਕ ਪੁੱਛਕਿੱਛ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕੀਤੀ; ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਗੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬੋਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਸ ਧਰਮਕਾਈਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਨਾਰਦ, ਦੇਵਪੁੱਤਰ; ਵਿਆਸ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਣੀ; ਮਰੀਚੀ, ਦੁਰਵਾਸਾ, ਅਤੇ ਆੰਗਿਰਸ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਰਲੋਮਾ, ਵਤਸਯਾਨ, ਭਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਉੱਡਾਲਕ, ਰਿਚਿਕ, ਸ਼ਰਯਾਤੀ, ਚ੍ਯਵਨ, ਉਸ਼ਮਾਪ, ਘ੍ਰਿਤਾਰਚੀ, ਸ਼ਲੂਦੀ, ਵਲੂਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਉਥੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਹਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਬੜੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਕਥਨ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ, ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸਾਫ਼, ਮਿੱਠੇ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੰਤੋਸ਼ਦਾਇਕ ਹਨ; ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੀ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਸੌ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਐਸਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਵੇ; ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਵੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬੇਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸ ਲਈ ਐਸਾ ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਕਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ, ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਐਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਾਤੀ (ਰਾਮ) ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਅਸਲ ਅਸ਼ਚਰਜ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਅਸ਼ਚਰਜ—ਇਸ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਦਨ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲਵੰਗ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਖਰੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਚੰਦ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦੱਸਾ ਸੋਹਣੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਾਮ ਦਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਭਾਗ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰਤੱਤ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਸ਼ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉੱਚੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਡਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੂਰਖ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਖੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ; ਤੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਣੀ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ।