ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਮੁਨੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਯਤਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੀਂ। ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਯ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ‘‘ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ।’’ ਐਸਾ ਉਨਜੰਮੇ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਭਰਦਵਾਜ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?'' ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: 'ਤੂੰ ਰਾਮਾਯਣ ਨੂੰ ਐਸਾ ਰਚ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਨੌਕਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ।'’’ ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹੇ venerable one, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੇ, ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵਤੀਤ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਾਨ ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ-ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ? ਇਹ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਾਂ।’’ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।’’ ਫਿਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਥਾ ਆਰੰਭੀ। ‘‘ਭਰਦਵਾਜ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸਭ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।'' ‘‘ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਤਾ—ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ।'' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ, ਉੱਚ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਅੱਠ ਮੰਤਰੀ—ਘ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਕੁਕਸ਼ੀ, ਭਾਮਾ, ਸਤ੍ਯਵਰਧਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਟੱਠਾਈ (28) ਜਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੇਣਾ-ਲੈਣਾ, ਵੱਸਣਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਅਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।'' ‘‘ਜੋ ਉੱਚ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਹਤਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਸਦਾ ਨਿਰਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।'' ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਵੀ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂ।'' ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।'' ‘‘ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਅਸੱਤਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕੋਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਲੱਭੇ।'' ‘‘ਜੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸੇ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣੇਂ, ਤੂੰ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।'' ‘‘ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮੋਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'' ‘‘ਜਦੋਂ, ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸੱਤਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਕਤੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚਤਮ ਨਿਰਵਾਣ-ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' ‘‘ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ ਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ, ਨ ਮੁਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗ ਲੰਘ ਜਾਣ।'' ‘‘ਉੱਚਤਮ ਮੁਕਤੀ ਇਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਘਾੜਨ ਵਾਲਾ।'' ‘‘ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਠੰਢਾ ਧਾਰਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਿਮ-ਕਣਕਾ ਵੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'' ‘‘ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਗਾ ਗੁੱਛਾ ਅੰਦਰਲੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।'' ‘‘ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਨਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।'' ‘‘ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਘਣੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਪునਰਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।'' ‘‘ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ, ਜਨਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 'ਸ਼ੁੱਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।'' ‘‘ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ।'' ‘‘ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਨ ਜਨਮ, ਨ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ 'ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ', ਅਸਲੀ ਗਿਆਨੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।'' ‘‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਰ੍ਹਾ (ਬੁਢਾਪਾ) ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।'' ‘‘ਹੇ ਭਰਦਵਾਜ, ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ, ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਪੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ।'' ‘‘ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ, ਗਿਆਨ-ਗ੍ਰਹਿ ਛੱਡ ਕੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।'' ‘‘ਫਿਰ, ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਨਿਰਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ।