ଯେଷାମ୍ ଇଦମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇଦଂ ହେଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ । ଵିଲୀନା ତେ ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନ ତ୍ଯଜନ୍ତୀହ ନେତରେ
ଯେଉଁମାନେ ଭାବନା କରନ୍ତି—'ଏହିଟି ନେବାକୁ, ଏହିଟି ଛାଡ଼ିବାକୁ'—ସେମାନେ ଏହି ଭେଦରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼ନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ନୁହଁନ୍ତି।
ହେଯୋପାଦେଯକଲନେ କ୍ଷୀଣେ ଯାଵନ୍ ନ ଚେତସି । ନ ତାଵତ୍ ସମତା ଭାତି ସାଭ୍ରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଚନ୍ଦ୍ରିକା
ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବାର ଗଣନା ମନରୁ ଶେଷ ହେଉନାହିଁଯାଏଁ, ସେଯାଏଁ ସମତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘାଛଦିତ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇଦଂ ଵସ୍ତୁ ଯସ୍ଯେତି ଲୁଲିତଂ ମନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ନୋଦେତି ସମତା ଶାହୋଟ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ
ଯାହାଙ୍କର ମନ 'ଏହିଟି ଅସତ୍ୟ, ଏହିଟି ସତ୍ୟ, ଏହିଟି ମୋର' ଭାବନାରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ, ସେଠାରେ ସମତା ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଡାଳରେ ମାଳିକା ଫୁଟେ ନାହିଁ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତୈଷଣା ଯତ୍ର ଲାଭାଲାଭଵିଲାସିନୀ । ସମତାସ୍ଵଚ୍ଛତା ତତ୍ର କୁତୋ ନୈରାଶ୍ଯହାସିନୀ
ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଓ ଅଠିକ୍ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ସହିତ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ସେଠି ସମତା ଓ ପରିସ୍ଫୁଟତା କେମିତି ରହିପାରିବ? ଏବଂ ନିରାଶାରୁ ମୁକ୍ତିର ହସ କେଉଁଠି ଆସିପାରିବ?
ଏକସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ନିରାମଯେ । ନାନାନାନାତଯା ନିତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅଯୁକ୍ତିଃ କ୍ଵ ଯୁକ୍ତତା
ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଠି ଅଯୋଗ୍ୟତା କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟତାର କଣ ଅର୍ଥ? ଏବଂ ବିଭିନ୍ନତା କେଉଁଠି ଅଛି?
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତାଶଙ୍କେ ମର୍କଟ୍ଯୌ ଚିତ୍ତପାଦପେ । ଚଞ୍ଚଲେ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ମିନ୍ କୁତସ୍ ତସ୍ଯେହ ସୋମ୍ଯତା
ମନର ଗଛରେ ଆଶା ଓ ଭୟର ବାନରମାନେ, ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଭାବରେ, ଲାଗି ଲାଗି ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ରହିପାରିବ?
ନିରାଶତା ନିର୍ଭଯତା ନିତ୍ଯତା ସମତା ଜ୍ଞତା । ନିରୀହତା ନିଷ୍କ୍ରିଯତା ସୋମ୍ଯତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା
ନିରାଶାର ଅଭାବ, ଭୟର ଅଭାବ, ସଦା ଏକ ରହିବା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛାର ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ, ମୃଦୁତା ଓ ସନ୍ଦେହର ଅଭାବ—
ଧୃତିର୍ ମୈତ୍ରୀ ସ୍ମୃତିସ୍ ତୁଷ୍ଟିର୍ ମୁଦିତା ମୃଦୁଭାଷିତା । ହେଯୋପାଦେଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞଂ ଯାନ୍ତି ଵନିତା ରତାଃ
ଧୃତି, ସମ୍ମିଳିତତା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ଆନନ୍ଦ ଓ ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ।
ଧାଵମାନମ୍ ଅଧୋ ଭୋଗାଂଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାହରେଦ୍ ବଲାତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ପତିତମ୍ ଅଧୋ ଵାରୀଵ ସେତୁନା
ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗର ଦିଗକୁ ଛୁଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୋରକରି ଏହାକୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଆତ୍ମସଂୟମ ଦ୍ୱାରା, ମନକୁ ଏମିତି ରୋକାଯାଏ ଯେପରି ଜଳକୁ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଏ।
ବାହ୍ଯାନ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ଇମାଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵପଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ । ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵାନ୍ ଆନ୍ତରାଂଶ୍ ଚ ନିଵାରଯେତ୍
ବାହ୍ୟ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛି—ଦାଉଡ଼ୁଛି, ଚାଲୁଛି, ଶୁଅଛି କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି—ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସବୁଠି ମନର ସମସ୍ତ ଭିତରି ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତତୃଷ୍ଣାଶଫରି ଵାସନାଜାଲମ୍ ଆବିଲମ୍ । ସଂସାରଵାରି ପ୍ରସୃତଂ ଚିନ୍ତାତନ୍ତୁଭିର୍ ଆତତମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ଛୋଟ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ଆଶାର ଜାଲରେ, ଚିନ୍ତାର ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ, ସଂସାରର ଜଳ ଭାବେ ଭାସିଯାଏ।
ଅନଯା ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା ତାତ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିଶଲାକଯା । ଵାତ୍ଯଯେଵାମ୍ବୁଦଂ କାଲୋ ଵହନ୍ତ୍ଯା ଵିତତେ ପଦେ
ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ସୂଇଁ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସମୟ ଯେଉଁପରି ମେଘକୁ ଝଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେପରି ଏହି ଜୀବନ ପଥର ବିସ୍ତୃତତାକୁ କାଟି ଦେ।
ଅସ୍ଯ ସଂସାରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମୂଲଂ ଦୋଷାଙ୍କୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଧୁର୍ଯଧୀରେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ପ୍ରୋଦ୍ଧରୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ଏହି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ଦୋଷର ଅଙ୍କୁର ଥିବା ସ୍ଥାନ; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ମନସିକତା ସହିତ ଏହାକୁ ସମୂଳ ଉପଡ଼ି ଦେ।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚରମଂ ମନଃ । ଵର୍ତମାନମ୍ ଅପି ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନେଇ ମନକୁ କାଟିଦେ; ମନର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନକୁ କାଟି ଦେଇ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କଟିଯିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେ।
ମୋହୋ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସଂସାରଂ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ମୋହ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ ରାମ ନିଵସନ୍ନ୍ ଉତ୍ପତନ୍ ପତନ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାସ୍ଥାଂ ପରିତ୍ଯଜ
ଓ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାଇଛ, ଚାଲୁଛ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛ, ବସିଛ, ଉଠୁଛ କିମ୍ବା ପଡ଼ୁଛ, ମନରେ ଏହି ସବୁକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ସମତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କାର୍ଯମ୍ ଆହରନ୍ । ଅଚିନ୍ତଯଂସ୍ ତଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିହରେହ ହି ରାଘଵ
ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯାହା କାମ ଆସେ ତାହା କର, ଯାହା ଆସିଛି ତାହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏଠି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚ, ରାଘବ।
ଯଥା ସର୍ଵର୍ତୁଲିଙ୍ଗାନି ନ ବିଭର୍ତି ବିଭର୍ତି ଚ । ଖମ୍ ଏଵମ୍ ଇହ କାର୍ଯାଣି କୁରୁ ମା କୁରୁ ଵାନଘ
ଯେପରି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ଧରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି କାମ କର କିମ୍ବା କରନାହିଁ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତା ତ୍ଵମ୍ ଅଜସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ସତ୍ ତ୍ଵଯେଦମ୍ ଆତତଂ ତତମ୍
ତୁମେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜନ୍ମା, ଆତ୍ମା ଏବଂ ମହାଶ୍ୱର; ତୁମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭରିଛ।
ଯେନାସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯସମ୍ଭାରାଦ୍ ଅଭିତୋ ଭାଵନୋଜ୍ଝିତା । ସ ନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯତେ ଦୋଷୈର୍ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦଜୈଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହର୍ଷ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷମାନେ କେବେ ଲାଗିପାରିନାହାନ୍ତି।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ । ମୁକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଯୋଗୀ ତ୍ଯକ୍ତସଂସାରଵାସନଃ
ଯିଏ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସଂସାରରେ ରୁଚି ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ ଯତ୍ କରୋତି ଯଦ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଦ୍ ଦଦାତି ନିହନ୍ତି ଯତ୍ । ତତ୍ର ମୁକ୍ତଧିଯସ୍ ତସ୍ଯ ସମତା ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସେଉଁଠି ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵେତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଭାଵନମ୍ । ପ୍ରଵର୍ତତେ ଯଃ କାର୍ଯେଷୁ ନ ସ ମଜ୍ଜତି କୁତ୍ରଚିତ୍
ଯିଏ କେବଳ କରିବାକୁ ଥିବା କାମକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବି, ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ ଫଳର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେ କେବେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି।
ଚିତ୍ସତ୍ତାମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵନ୍ ମନଃ । ତ୍ଯକ୍ତଭୋଗାଭିମନନଂ ଶମମ୍ ଏତି ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁ ମନ ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଏବଂ ଭୋଗର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେହି ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଜଡଂ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ମାଂସଗର୍ଧେନ ମାର୍ଜାରୋ ଵନେ ମୃଗପତିଂ ଯଥା
ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଏହା ସଦା ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବିଲେଇ ମାଂସର ଗନ୍ଧ ଶୁଣି ମୃଗରାଜକୁ ଖୋଜିଥାଏ।
ସିଂହଵୀର୍ଯଵଶାଲ୍ ଲବ୍ଧଂ ମାଂସଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ହି ଜମ୍ବୁକଃ । ଚିଦ୍ଵୀର୍ଯଵଶତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଶ୍ରଯତେ ମନଃ
ଯେପରି ଶିଂହର ଶକ୍ତିରେ ମିଳିଥିବା ମାଂସକୁ ଶିଆଳ ଖାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ମନ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ମନ ଏଵମ୍ ଅସତ୍କଲ୍ପଂ ଚିତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଜୀଵତି । ଭାଵଯଂଶ୍ ଚିତମ୍ ଏଵୈକାଂ ଚିତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତଃ
ଏପରି, ମନ ଯଦିଓ ମିଥ୍ୟା ଭାବନା ରୂପ, ଚେତନାର କୃପାରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କେବଳ ଚେତନାକୁ ଭାବିଥାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉପରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଜଡଂ ଯତ୍ କିଲ ନିର୍ହୀନଂ ଚିତା ଦୀପିକଯୋଜ୍ଝିତମ୍ । ତନ୍ ମନଶ୍ ଶଵସଙ୍କାଶମ୍ ଅଚିଦ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ କଥମ୍
ଯେଉଁ ଜିନିଷ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚେତନାର ଆଲୋକରୁ ବିଞ୍ଚିତ, ଶବର ସମାନ ଅଚେତନ, ସେଥିରୁ କେମିତି ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେବ ?
ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵପରାମୃଷ୍ଟା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିର୍ ମରୁନ୍ମଯୀ । କଲନା ଚିତ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଯା କଥ୍ଯତେ ଶାସ୍ତ୍ରଦର୍ଶିଭିଃ
ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳନଶକ୍ତି, ଯାହା ବାୟୁର ଗଠନ ଓ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ, ତାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ ଲୋକେ 'ଚିତ୍ତ' ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ଯଶ୍ ଚିତଃ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଆକାରସ୍ ସୈଵେଯଂ କଲନୋଚ୍ଯତେ । ଚିଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସା ଚିତ୍ତାମ୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଚେତନା ଉତ୍ତେଜିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ସେଇ ଭାବକୁ 'କଳନା' କୁହାଯାଏ । 'ମୁଁ ଚେତନା' ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେ କଳନା ପୁନି ଚିତ୍ତରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।